مجله
بهترین دمنوش برای سرفه خشک و گلودرد؛ کدام مؤثر است و کدام نه
برای سرفهٔ خشک و گلودرد، دمنوشی بهتر است که گلو را بپوشاند و نرم کند، نه دمنوشی که خلط را بیرون بیاورد. مؤثرترین افزودنی که پشتوانهٔ پژوهشی دارد عسل است. بعد از آن، دمنوشهایی که لعاب دارند، مثل ریشهٔ ختمی و لعاب به دانه، برای سرفهٔ خشک ناشی از تحریک گلو به کار میروند. نوشیدنیهای گرم و ملایم مثل دمنوش زنجبیل یا سیب و دارچین با عسل هم، با گرم و مرطوب نگه داشتن گلو، سرفه را تحملپذیرتر میکنند.
یک اشتباه رایج این است که برای هر سرفهای آویشن بخورند. آویشن در منابع اروپایی برای سرفهٔ خلطدار ثبت شده، نه سرفهٔ خشک. در این مطلب سرفهٔ خشک و خلطدار را از هم جدا کردهایم، برای هر کدام دمنوش مناسب را با طرز تهیه گفتهایم و نشانههایی را آوردهایم که یعنی سرفه دیگر کار دمنوش نیست.
خلاصه پاسخ
برای سرفهٔ خشک و گلودرد: نوشیدنی گرم (نه داغ) با ۱ تا ۲ قاشق چایخوری عسل و کمی لیمو، دمنوش ریشهٔ ختمی که با آب ولرم خیسانده شود، یا لعاب به دانه. زنجبیل و سیب و دارچین با عسل هم گلو را نرم نگه میدارند. آویشن برای سرفهٔ خلطدار است. شیرینبیان را اگر فشار خون بالا دارید ننوشید. عسل را به کودک زیر یک سال ندهید. سرفهٔ بیش از ۳ هفته، خلط خونی یا تنگی نفس را به پزشک نشان دهید.
سرفهٔ خشک یا خلطدار؟ اول این را مشخص کنید
| سرفهٔ خشک | سرفهٔ خلطدار | |
|---|---|---|
| حالت | بیخلط، خشدار، با حس قلقلک یا سوزش در گلو | همراه با خلط؛ حس سنگینی در سینه |
| علت رایج | تحریک گلو در سرماخوردگی، هوای خشک، آلودگی هوا، روزهای آخر سرماخوردگی | سرماخوردگی و عفونتهای تنفسی |
| هدف دمنوش | پوشاندن و نرم کردن گلو | کمک به رقیق شدن و بیرون آمدن خلط |
| دمنوش مناسب | عسل و لیمو، ختمی، لعاب به دانه | آویشن، نوشیدنی گرم و مایعات زیاد |
۱. آب گرم با عسل و لیمو؛ پرشواهدترین گزینه
طبق مرور کاکرین (۲۰۱۸) روی کودکان ۱ تا ۱۸ ساله، عسل احتمالاً دفعات سرفه را بیشتر از دارونما یا بیدرمانی کم میکند و اثر سرفه بر خواب شب را کمتر میکند. اثرش در مقایسه با یک داروی ضدسرفهٔ رایج (دکسترومتورفان) تقریباً مشابه بود. بیشترین اثر در سه روز اول دیده شد. NHS هم نوشیدنی گرم با عسل و لیمو را راهی ساده برای سرفه میداند که ممکن است اثری شبیه شربت سرفه داشته باشد.
طرز تهیه: یک لیوان آب جوش را چند دقیقه کنار بگذارید تا گرم و قابلنوشیدن شود، آب نصف لیمو و ۱ تا ۲ قاشق چایخوری عسل اضافه کنید و آرام بنوشید. پیش از خواب، اثرش بیشتر حس میشود. عسل را میشود به هر دمنوش دیگری هم اضافه کرد.
احتیاط: عسل را به کودک زیر یک سال ندهید.
۲. دمنوش ریشهٔ ختمی؛ برای گلوی تحریکشده
ریشهٔ ختمی لعاب دارد و تکنگاری گیاهی آژانس دارویی اروپا (EMA) کاربرد سنتی آن را برای «تسکین تحریک دهان و حلق و سرفهٔ خشک همراه آن» ثبت کرده است. لعاب ختمی با آب داغ از بین نمیرود، ولی روش سنتی و بهتر، خیساندن است.
طرز تهیه: نیم تا یک قاشق چایخوری (حدود ۱ تا ۳ گرم) ریشهٔ ختمی خردشده را در ۱۵۰ میلیلیتر آب ولرم یا سرد بریزید و ۳۰ دقیقه تا یک ساعت بگذارید بماند، گاهی هم بزنید و صاف کنید. EMA توصیه میکند این خیسانده تازه نوشیده شود و برای بزرگسالان روزانه بیش از ۱۵ گرم ریشه مصرف نشود.
احتیاط:
- طبق EMA، برای کودکان زیر ۳ سال توصیه نمیشود و در بارداری و شیردهی هم دادههای کافی نیست.
- لعاب ختمی ممکن است جذب داروهای دیگر را عقب بیندازد؛ آن را نیم تا یک ساعت فاصله با داروها بنوشید.
- اگر سرفه بیش از یک هفته طول کشید یا تب، تنگی نفس یا خلط چرکی پیدا شد، به پزشک مراجعه کنید.
۳. لعاب به دانه
به دانه در طب سنتی ایران برای سرفهٔ خشک و گلودرد مصرف میشده و مثل ختمی لعاب ژلهای میدهد. یک قاشق چایخوری به دانه را در یک لیوان آب ولرم بریزید، چند ساعت بگذارید تا لعاب بدهد، هم بزنید و لعاب را صاف کنید. دانه را آسیاب یا خرد نکنید و نخورید؛ دانهٔ به در مقدار زیاد ترکیباتی دارد که میتواند سمی باشد. پژوهش انسانی دربارهٔ اثر آن بر سرفه کم است. توضیح بیشتر دربارهٔ به و دانهاش را در دمنوش به آوردهایم.
۴. دمنوش زنجبیل با عسل
دمنوش زنجبیل گرم است و برای خیلیها حس خوبی در گلو ایجاد میکند. پژوهش مستقیمی دربارهٔ اثر زنجبیل بر سرفه نیست، ولی با عسل نوشیدنی گرم مناسبی برای روزهای سرماخوردگی است. دو تا سه برش نازک زنجبیل تازه را در ۲۵۰ میلیلیتر آب ۱۰ دقیقه بجوشانید، کمی خنک کنید و عسل بزنید. اگر رفلاکس معده دارید، زنجبیل زیاد ممکن است سوزش بدهد و سرفه را بدتر کند. طرز تهیهٔ کامل را در طرز تهیه چای زنجبیل ببینید.
۵. دمنوش سیب و دارچین با عسل
«دمنوش سیب و دارچین برای سرفه» از پرجستوجوترین دمنوشهای این روزهاست. این دمنوش گلو را گرم و مرطوب نگه میدارد و بدون کافئین است، ولی اثر ضدسرفهٔ مستقیمی برایش ثابت نشده؛ بخش مفیدش برای سرفه همان عسلی است که به آن اضافه میکنید. طرز تهیه را در دمنوش سیب و دارچین آوردهایم.
آویشن و شیرینبیان؛ کی مناسباند و کی نه؟
آویشن برای سرفهٔ خلطدار
طبق EMA، فرآوردههای آویشن بر پایهٔ سابقهٔ مصرف طولانی برای «سرفهٔ خلطدار همراه سرماخوردگی» ثبت شدهاند، نه سرفهٔ خشک. بیشتر این فرآوردهها برای بالای ۱۲ سالاند. اگر سرفهتان خلط دارد، دمنوش آویشن گزینهٔ مناسبی است؛ اگر سرفهٔ خشک دارید، ختمی و عسل منطقیترند. اگر کمکاری تیروئید دارید، نکتههای مصرف آویشن را در دمنوش برای کمکاری تیروئید ببینید.
شیرینبیان با احتیاط
شیرینبیان در خیلی از دمنوشهای سرفه هست، ولی مرکز ملی بهداشت مکمل و یکپارچهٔ آمریکا (NCCIH) هشدار میدهد گلیسیریزین آن در مصرف زیاد یا طولانی میتواند عوارض جدی مثل نامنظمی ضربان قلب ایجاد کند. اگر فشار خون بالا، بیماری قلبی یا کلیوی دارید، داروی کورتون مصرف میکنید یا باردارید، از دمنوشهای شیرینبیاندار پرهیز کنید.
جدول دمنوشهای سرفه و گلودرد
| دمنوش | نوع سرفه | پشتوانه | احتیاط اصلی |
|---|---|---|---|
| آب گرم با عسل و لیمو | خشک و خلطدار | مرور کاکرین؛ توصیهٔ NHS | زیر یک سال عسل ممنوع |
| ریشهٔ ختمی (خیسانده) | خشک | کاربرد سنتی ثبتشده در EMA | زیر ۳ سال، بارداری؛ فاصله با دارو |
| لعاب به دانه | خشک | کاربرد سنتی | دانه را خرد نکنید و نخورید |
| زنجبیل با عسل | هر دو؛ برای حس گرما | بدون شواهد مستقیم | رفلاکس |
| آویشن | خلطدار | کاربرد سنتی ثبتشده در EMA | بیشتر برای بالای ۱۲ سال |
| شیرینبیان | — | — | فشار خون، قلب، کلیه، بارداری |
چند کار ساده که کنار دمنوش کمک میکند
- مایعات کافی: گلوی خشک سرفه را بدتر میکند. در طول روز آب و نوشیدنی گرم بنوشید.
- رطوبت هوا: در خانههای گرم زمستانی، هوای خشک سرفهٔ خشک را تشدید میکند. دستگاه بخور یا یک ظرف آب روی بخاری کمک میکند.
- آلودگی هوا: در روزهای آلوده، فعالیت بیرون را کم کنید؛ هوای آلوده خودش محرک سرفهٔ خشک است.
- شبها: یک دمنوش گرم بدون کافئین با عسل قبل از خواب و سر بالاتر روی بالش.
دمنوشهای آماده برای روزهای سرماخوردگی
اگر میخواهید یک نوشیدنی گرم و بدون کافئین آماده داشته باشید که عسل را به آن اضافه کنید، دمنوش زمستان سرخ با زنجبیل و ادویه، دمنوش آبنبات زنجبیلی و برای شب رویبوس شبانه با نعنا و رازیانه گزینههای مناسبیاند. اینها درمان سرفه نیستند؛ نوشیدنی گرمیاند که کنار عسل و استراحت کمک میکنند.
دمنوش میوه ای زمستان سرخ | Red Winter Punch
دمنوش میوه ای آبنبات زنجبیلی | Candied Ginger
چای رویبوس شبانه با نعناع و رازیانه (Nighty)
کی باید به پزشک مراجعه کرد؟
طبق NHS، سرفه معمولاً در ۳ تا ۴ هفته خودبهخود خوب میشود. در این حالتها به پزشک مراجعه کنید:
- سرفه بیش از ۳ هفته طول کشیده است.
- سرفه خیلی شدید است یا بهسرعت بدتر میشود.
- تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه یا خلط خونی دارید.
- بیدلیل وزن کم میکنید یا سیستم ایمنیتان ضعیف است.
- کودک تب بالا دارد، بهسختی نفس میکشد یا بیحال است.
دمنوشهای مناسب سرماخوردگی را هم جدا در دمنوش برای سرماخوردگی آوردهایم.
سوالات متداول
بهترین دمنوش برای سرفهٔ خشک چیست؟
نوشیدنی گرم با عسل و لیمو بیشترین پشتوانهٔ پژوهشی را دارد. دمنوش ریشهٔ ختمی و لعاب به دانه هم برای گلوی تحریکشده سنتیاند.
آویشن برای سرفهٔ خشک خوب است؟
آویشن در منابع اروپایی برای سرفهٔ خلطدار همراه سرماخوردگی ثبت شده است، نه سرفهٔ خشک.
دمنوش برای سرفهٔ خشک شبانه چه بخوریم؟
یک دمنوش گرم بدون کافئین با ۱ تا ۲ قاشق چایخوری عسل، نیم ساعت قبل از خواب.
برای سرفهٔ خشک کودک چه دمنوشی بدهیم؟
برای بالای یک سال، آب گرم با کمی عسل. ختمی برای زیر ۳ سال توصیه نمیشود. سرفهٔ طولانی یا همراه با تب کودک را به پزشک نشان دهید.
منابع: Cochrane – Honey for acute cough in children (2018)؛ NHS – Cough؛ EMA – Althaea officinalis radix monograph؛ EMA – Thymi herba؛ NCCIH – Licorice root