مجله
یربا ماته چیست؟ خواص، طعم و راهنمای خرید چای ماته
یربا ماته (Yerba Mate) که در ایران بیشتر با نام «چای ماته» شناخته می‌شود، نوشیدنی کافئین‌داری است که از برگ و ساقه‌ی خشک‌شده‌ی درختچه‌ی Ilex paraguariensis درست می‌شود. ماته نوشیدنی روزانه‌ی مردم آرژانتین، اروگوئه، پاراگوئه و جنوب برزیل است. طعمی علفی و کمی تلخ دارد و کافئین آن معمولاً از چای سبز بیشتر و از قهوه کمتر است.
معرفی همه دمنوش‌های رایج، طرز تهیه درست و احتیاط‌های مصرفشان را در راهنمای کامل دمنوش گیاهی آورده‌ایم.
اگر اولین بار است ماته می‌خرید، نوعی را انتخاب کنید که ساقه‌ی بیشتری دارد، چون طعم ملایم‌تری دارد. در ادامه فرق انواع ماته، روش دم کردن، خواص و عوارض آن را می‌خوانید.
یربا ماته چیست و از کجا آمده است؟
گیاه ماته درختچه‌ای همیشه‌سبز از خانواده‌ی راج (Aquifoliaceae) است که در جنگل‌های نیمه‌گرمسیری آمریکای جنوبی می‌روید. سرخ‌پوستان گوارانی نخستین کسانی بودند که برگ آن را دم کردند. امروز بیشتر ماته‌ی دنیا در مزرعه کشت می‌شود. برگ و ساقه را بعد از برداشت خشک و خرد می‌کنند.
واژه‌ی «یربا» (yerba) در اسپانیایی به معنای «گیاه» است. «ماته» از واژه‌ای بومی گرفته شده که به ظرف کدویی نوشیدن ماته اشاره دارد. ماته از گیاه چای (Camellia sinensis) نیست. از نظر گیاه‌شناسی دمنوش حساب می‌شود، ولی چون مثل چای دم و نوشیده می‌شود به آن «چای ماته» می‌گویند.
یربا ماته و چای ماته چه فرقی دارند؟
هیچ فرقی ندارند. «یربا ماته» نام خود برگ خشک‌شده است و «چای ماته» یا «ماته» نام نوشیدنی‌ای که از آن درست می‌شود. ولی «ماته مراکشی» با این دو فرق دارد. ماته مراکشی ترکیبی از ماته‌ی سبز با تکه‌های میوه، پوست مرکبات و دارچین است و طعمش از ماته‌ی خالص ملایم‌تر و معطرتر است.
انواع یربا ماته: با ساقه یا بدون ساقه
مهم‌ترین چیزی که طعم یربا ماته را تعیین می‌کند نسبت برگ به ساقه است. هرچه برگ بیشتر باشد، طعم قوی‌تر و تلخ‌تر است. ساقه طعم را ملایم‌تر می‌کند.
| نوع | ترکیب | طعم | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| یربا ماته الابورادا (با ساقه) | ۶۵٪ برگ، ۳۵٪ ساقه | ملایم، تلخی کم | کسی که تازه ماته را شروع می‌کند |
| یربا ماته دسپالادا (کم‌ساقه) | ۹۰٪ برگ ریز، ۱۰٪ ساقه | قوی و پررنگ | کسی که به طعم ماته عادت دارد |
| ماته مراکشی | ماته سبز + میوه، پوست مرکبات و دارچین | معطر و میوه‌ای | کسی که طعم علفی خالص را دوست ندارد |
طعم و کافئین یربا ماته
ماته‌ی خالص طعمی علفی، کمی تلخ و گاهی دودی دارد. تلخی آن به نوع ماته و دمای آب بستگی دارد. آب جوش ماته را خیلی تلخ می‌کند.
ماته کافئین و مقدار کمی تئوبرومین (همان ترکیبی که در کاکائو هست) دارد. مقدار کافئین هر لیوان به مقدار برگ و دفعات دم کردن بستگی دارد. در روش سنتی که کدو چند بار پر می‌شود، کافئین دریافتی می‌تواند به یک فنجان قهوه نزدیک شود. اگر به کافئین حساس هستید، ماته را عصر و شب ننوشید.
روش‌های تهیه چای ماته: سنتی یا مدرن
| معیار | ماته سنتی با گورد و بومبیلا | ماته در فنجان یا فرنچ پرس (روش مدرن) |
|---|---|---|
| تجربه‌ی طعم | طعم پررنگ که با هر بار پر کردن کدو تغییر می‌کند | طعم ساده‌تر و یکنواخت‌تر |
| فرهنگ و آیین | نوشیدنی جمعی که دست‌به‌دست می‌چرخد | یک نوشیدنی معمولی و شخصی |
| میزان کافئین | با مقدار ماته و دفعات پر کردن آب تنظیم می‌شود | معمولاً ثابت |
| سختی آماده‌سازی | کمی تمرین لازم دارد | مثل دم کردن چای معمولی |
| ابزار لازم | کدو (گورد)، نی فلزی (بومبیلا)، یربا ماته | فنجان، صافی یا فرنچ پرس |
در هر دو روش، آب را قبل از جوش آمدن بردارید (حدود ۷۰ تا ۸۰ درجه). اول کمی آب ولرم روی ماته بریزید تا برگ‌ها خیس بخورند و بعد آب داغ را اضافه کنید. مراحل کامل را در راهنمای گام به گام تهیه چای ماته با گورد و بومبیلا توضیح داده‌ایم. برای تابستان هم طرز تهیه چای ماته سرد را ببینید.
ماته را می‌شود با شیر، کمی عسل، پوست پرتقال یا دارچین هم دم کرد. اگر طعم خالصش برایتان تلخ است، از همین ترکیب‌ها شروع کنید.
ابزار روش سنتی: کوزه ماته سرامیکی و نی ماته (بومبیلا).
خواص چای ماته
بیشتر پژوهش‌های انسانی درباره‌ی ماته کوچک و کوتاه‌مدت بوده‌اند. پس خواص زیر را اثر احتمالی یک نوشیدنی بدانید، نه درمان.
انرژی و تمرکز
کافئین ماته هوشیاری را بالا می‌برد و خستگی را کم می‌کند. خیلی از مصرف‌کننده‌ها می‌گویند انرژی ماته ملایم‌تر از قهوه است. ولی کافئین کافئین است: زیاده‌روی در ماته هم مثل قهوه باعث بی‌خوابی و بی‌قراری می‌شود.
آنتی‌اکسیدان‌ها
ماته ترکیبات پلی‌فنولی دارد، به‌خصوص اسید کلروژنیک که در قهوه هم هست. این ترکیبات در آزمایشگاه اثر آنتی‌اکسیدانی دارند. جزئیات و مقایسه با چای سبز را در مقاله‌ی آنتی‌اکسیدان‌های چای ماته آورده‌ایم.
چای ماته و کاهش وزن
چند مطالعه‌ی کوچک نشان داده‌اند ماته ممکن است سوزاندن چربی را در حین ورزش کمی بیشتر کند و احساس سیری ایجاد کند. این اثر کوچک است و جای رژیم غذایی و فعالیت بدنی را نمی‌گیرد. رابطه‌ی ماته و تمرین را در چای ماته و ورزش بخوانید.
چربی خون و سلامت قلب
در چند مطالعه، نوشیدن روزانه‌ی ماته با کاهش کلسترول بد (LDL) همراه بوده است. این نتیجه‌ها هنوز قطعی نیستند. اگر چربی خون بالا دارید یا دارو مصرف می‌کنید، ماته را جایگزین درمان نکنید.
ویتامین‌ها و مواد معدنی
ماته مقدار کمی مواد معدنی مثل پتاسیم، منیزیم و منگنز دارد. یک لیوان ماته منبع اصلی این مواد برای بدن نیست.
عوارض چای ماته و چه کسانی نباید آن را بنوشند؟
- حساسیت به کافئین: بی‌خوابی، تپش قلب، اضطراب و ناراحتی معده. ماته را بعد از ظهر به بعد ننوشید.
- بارداری و شیردهی: مصرف کافئین باید محدود باشد. پیش از مصرف منظم ماته با پزشک مشورت کنید.
- مصرف دارو: اگر داروی محرک، داروی قلبی یا دارویی مصرف می‌کنید که با کافئین تداخل دارد، با پزشک مشورت کنید.
- نوشیدن خیلی داغ: آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) در سال ۲۰۱۶ نوشیدن نوشیدنی‌های خیلی داغ (بالای ۶۵ درجه) را «احتمالاً سرطان‌زا» اعلام کرد. بخشی از شواهد این تصمیم از مصرف ماته‌ی داغ در آمریکای جنوبی بود. مشکل از دمای نوشیدنی است، نه خود ماته. بگذارید کمی خنک شود.
فهرست کامل عوارض را در عوارض جانبی چای ماته بخوانید.
خرید چای ماته: کدام را انتخاب کنم؟
- بار اول است: یربا ماته الابورادا با ۳۵٪ ساقه ملایم‌تر است.
- ماته‌ی قوی می‌خواهید: یربا ماته دسپالادا با ۹۰٪ برگ.
- طعم علفی را دوست ندارید: ماته مراکشی با میوه و دارچین.
- می‌خواهید سنتی بنوشید: کوزه ماته و بومبیلا را هم بردارید.
سوالات متداول درباره یربا ماته
یربا ماته چه طعمی دارد؟
علفی و کمی تلخ، شبیه چای سبز پررنگ. نوع کم‌ساقه تلخ‌تر است و نوع با ساقه ملایم‌تر.
کافئین ماته بیشتر است یا قهوه؟
یک لیوان ماته معمولاً کافئین کمتری از یک فنجان قهوه دارد. ولی در روش سنتی که کدو چند بار پر می‌شود، کل کافئین دریافتی به قهوه نزدیک می‌شود.
چای ماته را با آب جوش دم کنیم؟
نه. آب حدود ۷۰ تا ۸۰ درجه بهتر است. آب جوش ماته را تلخ می‌کند و نوشیدن آن هم خیلی داغ است.
آیا چای ماته لاغر می‌کند؟
ماته به‌تنهایی لاغر نمی‌کند. ممکن است در کنار رژیم و ورزش اثر کوچکی بر چربی‌سوزی و احساس سیری داشته باشد.
چای ماته را شب بنوشیم؟
بهتر است نه. ماته کافئین دارد و ممکن است خواب را به هم بزند. صبح یا پیش از ورزش زمان بهتری است.
